Bid-ask spread - podstawa
Każdy rynek pokazuje dwie ceny:
- Bid - najwyższa cena, jaką ktoś chce zapłacić (kupcy).
- Ask (offer) - najniższa cena, za jaką ktoś chce sprzedać (sprzedawcy).
Spread = Ask - Bid. Twoja stratą startowa.
| Akcja | Bid | Ask | Spread | % |
|---|---|---|---|---|
| SPY | $500,00 | $500,01 | $0,01 | 0,002% |
| AAPL | $220,00 | $220,02 | $0,02 | 0,009% |
| PKN Orlen | 75,40 | 75,50 | 0,10 zł | 0,13% |
| KGHM | 120,50 | 121,00 | 0,50 zł | 0,41% |
| Mała sWIG80 | 15,00 | 15,40 | 0,40 zł | 2,7% |
| Małe NewConnect | 2,80 | 3,20 | 0,40 zł | 14%! |
Co decyduje o szerokości spreadu
- Wolumen - więcej tradów = więcej market makers = węższy spread.
- Kapitalizacja - blue chip mega cap = węższy spread.
- Volatility - więcej zmienność = szerszy spread (market makers chronią się).
- Czas sesji - przed opening / przy closing spread szerszy.
- News flow - po earnings / news spread eksploduje.
Slippage - "wykonanie po niesprawiedliwej cenie"
Slippage = różnica między oczekiwaną a rzeczywistą ceną wykonania.
Przykład: SPY bid $500,00, ask $500,01. Składasz market buy 1000 sztuk.
- Najlepsza oferta sprzedaży: 500 @ $500,01
- Następna oferta: 300 @ $500,02
- Trzecia oferta: 200 @ $500,03
Twoje 1000 wykonuje się: 500×$500,01 + 300×$500,02 + 200×$500,03 = $500,015 średnia. Slippage = $0,005 czyli 0,001%. Akceptowalne.
Ale dla małej akcji ten sam mechanizm = 2-5% slippage.
Market impact - "twój zlecenie rusza cenę"
Gdy kupujesz dużo, "zjadasz" oferty sprzedawców i pchasz cenę w górę. Przeciwnik widzi twoje kupno, wycofuje swoje sprzedaże, pcha cenę.
| Wielkość zlecenia | Market impact SPY | Market impact mała sWIG80 |
|---|---|---|
| $1000 | ~0% | 0,1-0,5% |
| $10 000 | ~0% | 1-2% |
| $100 000 | ~0,01% | 5-10% |
| $1 000 000 | ~0,05% | 20-50% (nie da się!) |
Dzienny wolumen - kluczowa metryka płynności
| Akcja | Średni dzienny wolumen | Wartość (USD) |
|---|---|---|
| SPY | ~80M sztuk | ~$40 mld |
| AAPL | ~50M | ~$11 mld |
| NVDA | ~250M | ~$30 mld |
| PKN Orlen | ~3M zł sztuk | ~80 mln zł |
| KGHM | ~1M sztuk | ~120 mln zł |
| Dino Polska | ~200k sztuk | ~80 mln zł |
| Mała sWIG80 | ~50k sztuk | ~1-5 mln zł |
| NewConnect typowa | ~5k sztuk | 50-200k zł |
Reguła kciuka: max 1-5% dziennego wolumenu w jednym tradzie. Większe = istotny market impact.
Ile spread/slippage kosztuje rocznie
Inwestor wykonujący 50 trades rocznie:
| Strategia | Spread per trade | Koszt roczny |
|---|---|---|
| SPY / AAPL trader | 0,01% | 0,5% kapitału |
| Polskie blue chips (PKN, KGHM, PKO) | 0,3% | 15% kapitału! |
| sWIG80 swing | 2% | 100%! - nieopłacalne |
| NewConnect "long-term" | 10% | 500% - kasyno |
Pre-market i after-hours - extreme spread
W godzinach poza sesją (USA: 4:00-9:30 i 16:00-20:00) bid-ask spread może być 10-50× wyższy niż w regular session. Jeśli musisz handlować w pre-market - limit zawsze, nigdy market.
Płynność a kryzysy
W panice (covid 2020, banki 2023) płynność kompletnie znika na małych spółkach. Spread może być 20-50% nawet dla średnich akcji. Strategia: nie handluj w panice, czekaj na ustabilizowanie.
| Moment | SPY spread | Mała sWIG80 spread |
|---|---|---|
| Normal | 0,002% | 2-3% |
| VIX 30 (umiarkowana panika) | 0,01% | 5-10% |
| VIX 60+ (krach) | 0,05% | 15-30%! |
| Flash crash (mai 2010) | SPY -10% w minutach | — |
Jak unikać kosztów płynności
- Wybieraj płynne instrumenty - ETF mega (SPY, QQQ, VWCE), blue chips.
- Używaj limit orders - kontrolujesz cenę, nie placisz spread.
- Unikaj godzin granicznych - pierwsze 15 min i ostatnie 15 min sesji.
- Dziel duże trady - 1000 sztuk po 100 (TWAP/VWAP).
- Akceptuj wolniejsze wykonanie - lepiej czekać 5 min na dobrą cenę.
- Nie handluj na małych spółkach short-term - tylko buy & hold.
TWAP i VWAP - profesjonalne podejście
| Algorytm | Co robi |
|---|---|
| TWAP (Time-Weighted Average Price) | Dzieli zlecenie na małe części przez X godzin |
| VWAP (Volume-Weighted Average Price) | Wykonuje proporcjonalnie do wolumenu - więcej gdy wolumen wysoki |
Większość brokerów (IBKR, Saxo) oferuje TWAP/VWAP w premium pakietach. Dla detal inwestora to overkill - po prostu podziel zlecenie na 3-5 części przez 1-2 godziny.
Płynność ETF vs underlying
Ciekawostka: ETF często ma lepszą płynność niż underlying. EM ETF (EIMI) ma spread 0,1%, mimo że wiele underlying spółek (małe EM) ma spread 5%. Powód: market makers arbitrażują między ETF a koszykiem.
Podsumowanie
- 3 ukryte koszty: bid-ask spread, slippage, market impact.
- SPY/AAPL = 0,002-0,01% spread. Mała sWIG80 = 2-3%. NewConnect = 10%+.
- Market order na małych spółkach = guaranteed strata 1-5%.
- Reguła: max 1-5% dziennego wolumenu w jednym tradzie.
- Pre-market/after-hours - spread 10-50× wyższy, używaj limit.
- Panika = brak płynności, czekaj na ustabilizowanie.
- Małe spółki - tylko buy & hold, nie active trading.